اقدامات مأمون در ايجاد زيج ممتحن و الصّورة المأمونيه و اندازه‌گيرى يك درجهء نصف‌النهار و تأثير آن در جغرافيادانان بعدى مدت بيش از نيم قرن آشنايى مسلمانان با جغرافياى ايرانى ، هندى و يونانى سبب انقلابى عظيم در انديشهء جغرافيايى مسلمانان شد . مفاهيمى چون « زمين كروى است ، نه مسطح » و « كرهء زمين در مركز عالم قرار دارد » نخستين بار به صورتى مدون و منظم در اختيار مسلمانان قرار گرفت . « 1 » از ميان خلفاى عباسى بيش از همه مأمون به آثار نجومى و كتب قديمى ايران اظهار علاقه مىكرد و به درس و بحث آنها مىپرداخت . گفته شده كه در آغاز امر و تا هنگامى كه مأمون تحت تأثير فضل بن سهل بود ، در مباحث نجوم و قضاياى آن امعان نظر مىنمود و به احكام آن عمل مىكرد . « 2 » حمايت دور از تعصّب وى از دانش و علوم ، اسباب پيشرفت علوم را در كنار پيشرفت همهء شاخه‌هاى دانش فراهم آورد . « 3 » در نتيجهء نهضتى كه به همت مأمون در تمدن اسلامى ايجاد شد ، كتب متعددى در منطق ، فلسفه ، نجوم ، رياضيات ، طب ، ادب و سياست از يونانى و پهلوى و هندى و سريانى و نبطى به زبان عربى ترجمه شد و مبدأ تمام تحقيقات مسلمانان در علوم مختلف قرار گرفت . « 4 » مأمون ده سال پس از عزيمت به بغداد درصدد برآمد كه تجربهء اراتوستنس « 5 » يونانى را براى اندازه‌گيرى طول قوس يك درجهء زمين تكرار كند . براى اين منظور گروهى از دانشمندان را در دشت سنجار بين النهرين واقع در مغرب موصل جمع كرد . از رؤساى دانشمندان گردآمده در آنجا سند بن على ( م . 246 / 860 ) ، يحيى بن ابى منصور ميمونى ( م . ؟ ) از بندگان آزاد شدهء خاندان مأمون ، عباس بن سعيد الجوهر ( م . پس از 217 / 833 ) ، على بن عيسى اسطرلابى ( م . ؟ ) و [ احتمالا محمد بن موسى خوارزمى ( م . بعد از 232 ) ] بودند . « 6 » اين دانشمندان دو دسته شدند ؛ دسته‌اى رو به شمال و

--> ( 1 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 94 . ( 2 ) . فرهنگ ايرانى پيش از اسلام ؛ ص 228 . ( 3 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 89 . ( 4 ) . تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى ؛ ص 45 . ( 5 ) . Eratostenes ( 6 ) . انتقال علم يونانى به جهان عربى ؛ ص 253 و 254 .